هفت‌برکه – صادق رحمانی: فرهاد ابراهیم‌پور سال‌هاست در مرز میان کلمه، سفر و فعالیتِ بومی زندگی می‌کند. از سال‌های دورِ نوشتن در نشریات و تارنمای «ستاره‌های اوز» گرفته تا سرایش مجموعه‌هایی چون «چشم‌هایم درگذشت» و برگردان داستان‌های نویسندگان معاصر تاجیک در مجموعه «گنجشک‌های گرسنه» و چندین و چند سفرنامه. او پس از سال‌ها دوری و بازگشت به زادگاهش اوز، در پی تحقق رؤیایی بود که در شهری با عنوانِ «پایتخت کتاب» چندان دیرپا نماند: تأسیس پاتوقی زنده برای همنشینی کتاب و اندیشه؛ برای جست‌وجوی پیوند یک نویسنده با اقلیم خود، مناسبات فرهنگ رسمی و تمنای رفتن به جغرافیایی که هنوز واژه‌ها در آن زنده‌اند (خبر تعطیلی را در هفت‌برکه بخوانید). صادق رحمانی در قالب مجموعه مصاحبه‌هایی با عنوان #پرساگفت با او پرسش‌هایی را مطرح کرده‌است.
پاسخ‌های او را بخوانید.
صادق رحمانی: سال‌ها زیست با شعر، سفر و ثبت روایت‌ها، چه تصویری از رسالت اهل قلم در شهری با پیشینه فرهنگی نظیر اوز پیش روی شما گذاشته است؟ چرا این تکاپو کمتر به تأسیس فضاهای پایدار منتهی می‌شود؟
فرهاد ابراهیم‌پور: ممنونم از شما. دغدغه اصلی من از نوجوانی همواره گسترش فرهنگ خواندن و حفظ ارتباط انسانی با محوریت کلمه بوده است و طبیعی است که این مسیر که از نوجوانی شروع شده همچنان تداوم یابد. اوز را به صفت شهری فرهنگی شناخته‌اند، عنوان‌هایی چون «پایتخت کتاب» وظیفه مضاعفی به دوش اهالی قلم می‌گذارد، اما واقعیت میدانی با عناوین نمادین سازگار نیست. وقتی کتابفروشی‌ها زیر بار فشارهای معیشتی یکی پس از دیگری به نوشت‌افزارفروشی و اسباب‌بازی‌فروشی تبدیل می‌شوند، یعنی گردش اندیشه در محیط واقعی جریان ندارد. ایجاد فضایی برای گرد آمدن افراد، گفت‌وگو پیرامون شعر و ادبیات و نفس کشیدن در هوای کتاب، حداقلی‌ترین سنگری بود که باید برای تداوم زیست فرهنگی برپا می‌شد.
رحمانی: در فضای فرهنگی شهرهای کوچک، اوز اغلب به فرهنگ‌دوستی شناخته می‌شود، اما مواجهه شما به‌عنوان یک کنشگر مستقل با این بدنه چگونه تجربه شد؟
ابراهیم‌پور: واقعیت این است که بخش عمده‌ای از انرژی این جغرافیا در عرصۀ «تولید رزومه» و تثبیت موقعیت افراد هدر می‌رود. سال‌ها پذیرای اهالی ادب و هنر از سراسر کشور بودم، در مستندسازی گویش اوزی و معرفی سرمایه‌های تاریخی و موزه‌ای منطقه کوشیدم، اما در نهایت فاصله عظیمی است میان دلسوزی برای اصالت کلمه و جلساتی که صرفاً برای پر کردن دفاتر گزارش و ارتقای اداری برگزار می‌شوند. فرهنگ، محصول جوشش و اصالت است، وقتی تعهد واقعی غایب باشد و فردیت مصلحت‌اندیشانه بر منافع جمعی غلبه کند، ساختارهای فرهنگی به پوسته‌هایی توخالی بدل می‌شوند که نه تاب پذیرش نقد را دارند و نه تحمل پاتوق‌های مستقل.
رحمانی: تجربه راه‌اندازی «کافه کتاب» در اوز با وجود چشم‌اندازی که برای پیوند اهل قلم، ارتقای روحیه جمعی و نشست‌های نقد کتاب داشتید، تنها هشت ماه دوام آورد و به تعطیلی انجامید. چه موانعی مانع از تثبیت و تداوم این پاتوق فرهنگی شد؟
ابراهیم‌پور: کافه کتاب با هدف جبران فقر ارتباطات چهره‌به‌چهره، بیرون کشیدن نسل جوان از انزوای فضای مجازی و ایجاد پاتوقی مستقل برای نشست‌های ادبی و نقد کتاب شکل گرفت. اما بقای چنین فضایی صرفاً تابع اراده مؤسس نیست. غلبه منفعت‌طلبی فردی بر خیر عمومی، نبود بستر روانی و اجتماعی برای تعاملات جمعی پایدار، و از همه مهم‌تر محدودیت در پذیرش، ظرفیت و تعامل دست‌اندرکاران مانع از ادامه کار شد. وقتی اجازه و امکان لازم برای پیوند ارگانیک با جامعه داده نمی‌شود، ساختار به بن‌بست می‌رسد و پس از هشت ماه چاره‌ای جز توقف باقی نمی‌ماند. ضمنا خیلی هم دوست داشتم کافه کتاب محفل نقد و بررسی و معرفی کتاب‌های ارزشمند تازه منتشرشده داشته باشیم که نشد. شبی که همه چیز را جمع کردم، بغض مرا گرفت. از خرابی خانه‌ام در زلزله دو سال پیش اوز این قدر ناراحت نشدم که به خاطر تعطیلی کافه کتاب دلم گرفت. بعد به خودم گفتم. چه می‌خواستم، چه شد!
رحمانی: «گنجشک‌های گرسنه» ترجمهٔ شما از داستان‌های تاجیکی بود. شما از معدود نویسندگان این خطه هستید که پیوند پررنگی با جغرافیای فراتر از مرزها، به‌ویژه تاجیکستان، برقرار کرده‌اید. کشش و اشتیاق شما به دوشنبه و ادبیات تاجیک از کجا سرچشمه می‌گیرد؟
ابراهیم‌پور: ما و تاجیکستان دو پیکر با یک روح هستیم؛ اشتراکات زبانی، تاریخی، سنن دیرپا، ساختارهای چهره، ضرب‌المثل‌ها و ادبیات عامیانه ما پیوندی ناگسستنی دارد. گسست تاریخی چندصدساله و سیاست‌های تحمیلی دوران شوروی، به‌ویژه تغییر خط به سیریلیک، شکاف عمیقی میان خوانندگان خط فارسی و نویسندگان آن دیار ایجاد کرد. در سفرها و ترجمه آثاری مانند «گنجشک‌های گرسنه»، هدفم کاستن از این فاصله با خط‌گردانی و انتقال داستان‌های رئالیستی و اجتماعی نویسندگان تاجیک به حوزه زبان فارسی بود. تاجیکستان برای من صرفاً یک مقصد مطالعاتی نیست، تجسم زبانی است که در بطن زندگی روزمره مردمش ضربان دارد، احترامی که به شاعر و کلمه می‌گذارند در آنجا هنوز نمرده است. خوشبختانه ده سالی می شود که از طرف ایران آثاری از نویسندگان تاجیک ترجمه و به چاپ رسیده است و از آن سو نیز علاقه‌مندانی هستند که به خط و زبان فارسی تمایل دارند و آثاری از فارسی به تاجیکی برگردانده، اما اندک است. جای خرسندی است که چند سالی هست که روابط ما با آنها بیشتر شده و زمینه ارتباط فرهنگی و ادبی تا اندازه ای فراهم گردیده است.
رحمانی: سرخوردگی از پویایی فرهنگی محلی ، میل به رفتن را تقویت می‌کند؟ آرزوی حضور دائم در کشوری چون تاجیکستان چقدر پاسخی به این شرایط است؟
ابراهیم‌پور: خیلی دوست می‌داشتم که در سرزمین تاجیکستان اقامت کنم. یک بار هم چند ماهی را در آنجا گذراندم، اما شرایط برایم مساعد نبود. در فضایی که دورهم‌بودن‌ها افول کرده، دیدارها به فضای مجازی رانده شده و انزوای روانی بر زندگی ما سایه انداخته، بار رسالت از توان فردی سنگین‌تر می‌شود. تاجیکستان برای من یک گریزگاه ذهنی و آرزویی است برای تنفس در سرزمینی هم‌ریشه، جایی که طنین زبان مادری در کوچه و بازار آن در جریان است و هنوز می‌توان دور از دیوان‌سالاری‌های صوری، تنها به شعر، زبان و انسان اندیشید. نوعی تمنا برای بودن در محیطی که واژه، اسباب بازی قدرت نباشد، بلکه اصالت زیستن به حساب آید.
رحمانی: اکنون سرچشمۀ تلاش فکری فرهاد ابراهیم‌پور چیست؟
ابراهیم‌پور: چندین کتاب دارم که به صورت دست‌نوشته همچنان روی دستم مانده است. در این فراغت دوست دارم آنها را مدون کنم، حروف‌چینی کنم و تا آستانۀ انتشار برسانمش. این روزها در اوز پناه بردن به خواندن عمیق. شعر و داستان معاصر جهان، تاریخ جنوب، فلسفه و روان‌شناسی تحلیلی. همچنان اولویت دارد. ایستادگی و تلاش‌ها تنها وظیفه‌ای است که در وضعیت فعلی به دوش نویسنده باقی می‌ماند. هر چند به مسائل سیاسی و اجتماعی ایران و جهان توجه دارم، اما شعر و داستان کوتاه ایران و جهان، فلسفه و روان‌شناسی تحلیلی می‌خوانم و مانند دوشابی روی ذهن خرمای خشک می‌ریزم تا چگونه بودنم را دریابم. سهل نیست، اما بیش از گذشته ادامه دارد و علاقه‌مندم که شعرهای محلی و زبان گویشوران منطقه در ذهن و جان ما بیشتر بنشیند. از داشته‌های زبانی خودمان بیشتر بهره‌مند شویم و در حد وسع و توان بر آن داشته‌ها بیفزاییم.
شاعران و نویسندگان جنوب توانسته‌اند با خلاقیت خود به زمان مادر بیفزایند و سبد داشته‌های فرهنگ و ادب کشورمان بیش از پیش نمایند. امید که در این راه که سنگلاخ آن کم هم نیست با سری افراشته به گنجینه ایران زمینمان بیفزاییم.
رحمانی: با توجه به اینکه به گفته شما دغدغه اصلی‌تان از نوجوانی حفظ ارتباط انسانی با محوریت کلمه بوده است، چرا در حال حاضر ترجیح می‌دهید به جای تقلاهای اجتماعی فرساینده، به تدوین دست‌نوشته‌ها و خوانش عمیق متون روی بیاورید؟
ابراهیم‌پور: وقتی ساختارهای فرهنگی مصلحت‌اندیشانه عمل می‌کنند و بار رسالت از توان فردی سنگین‌تر می‌شود، انزوای روانی بر زندگی سایه می‌اندازد. در این وضعیت، پناه بردن به خواندن عمیق، فلسفه، روان‌شناسی تحلیلی و آماده‌سازی دست‌نوشته‌ها، تنها راه حفظ اصالت زیستن و تداوم درون‌زا در برابر فرسایش محیطی است.
