هفت‌برکه: از این هفته، در هفت‌برکه پاورقی تازه‌ای را آغاز می‌کنیم؛ سفری به دنیای قصه‌ها و باورهای عامیانه، درباره‌ی موجودات نادیدنی خشکی و دریا؛ از زار و باد و داداملاکه گرفته تا ایشومردُمو، اشکم‌پرکو، مِلمِداس و دیگر چهره‌های رازآلودی که در حافظه‌ی مردم جنوب ایران و در روایت‌های نسل‌های گذشته حضور داشته‌اند.
صادق رحمانی در مجموعه داستان کوتاه «ملمداس» سراغ قصه‌هایی می‌رود که گاهی با ترس و هشدار همراهند، گاهی ریشه در باورهای کهن دارند و گاهی مرز میان خیال و واقعیت را در ذهن راویان و شنوندگان کمرنگ می‌کنند؛ قصه‌هایی که بخشی از فرهنگ شفاهی منطقه‌اند و بازخوانی آنها فرصتی است برای شناخت جهان ذهنی مردمی که این روایت‌ها را ساخته‌اند، شنیده‌اند و به نسل‌های بعد سپرده‌اند. «مِلمِداس» یکی از موجودات افسانه‌ای در باورهای عامیانه جنوب ایران، به‌ویژه در روایت‌های مردم هرمزگان و سواحل خلیج فارس است. او معادل «سیرن» در اسطوره‌های اروپایی است؛ زنی زیبا و فریبنده که مردان و ماهیگیران تنها را به سوی خود می‌کشاند، اما ظاهر دل‌فریبش پوششی برای ماهیت مرگبار اوست.
قرار است هر داستان را در سه یا چهار قسمت، در روزهای فرد هفته، منتشر کنیم. پس از این هفته، منتظر دیدار با موجوداتی باشید که شاید در روشنایی روز کمتر از آنها حرف بزنیم، اما قصه‌هایشان در تاریکی شب، دورهمی‌های خانوادگی، داخل خانه‌های متروکه قدیمی، برکه‌ها و خشکی و دریا هنوز زنده‌اند.
زار
نوشته صادق رحمانی
از مجموعه داستان کوتاه «مِلمِداس»
#پاورقی
چیزی نشسته بود روی بندِ استخوان. نه زخم. نه دانه. فقط خارش. خارشی که انگار از داخل می‌جوشید، از جایی در میانِ استخوان و پوست، از جایی که کارد نمی‌رسید و ناخن هم نمی‌رسید. مَدو در آن شب -در آن شبِ عروسی که دُهل می‌زدند و زنان کِل می‌کشیدند- فهمید که چیزی آمده. نه که فهمید. حس کرد. با آرنجِ راستش حس کرد که چیزی نشسته. صبح نشده، دیگر خواب نداشت. شَعبو، پدرش، گفته بود برو قشم، فقه شافعی بخوان. سیزده سالش بود. جزیره‌ای دیگر، دریایی دیگر، همان آسمان. رفته بود. نشسته بود. کتاب خوانده بود. و بعد -در آن شبِ عروسی- چیزی آمده بود و آرنجِ راستش را گرفته بود.
دکترِ قشم گفت دوا. سوزن. مَدو خورد. مَدو زد. حالش بدتر شد.
خارش بالاتر رفت. بازو را گرفت. ورم آمد. ورمِ شفافِ سردی که صبح‌ها، وقتی نور از دریا می‌تابید، رنگِ دریا داشت. کبود و سیاه.
*
هوری کوچک بود. موج می‌خورد زیرش. مَدو دراز کشیده بود در هوری و آسمان را نگاه می‌کرد. شَعبو بالای سرش نشسته بود، دستش را نگه داشته بود. نه از سرِ محبت -از سرِ وحشت. دستِ پسرش را نگه داشته بود که مبادا از هوری بپرد توی دریا. هوری برمی‌گشت به لارک. مَدو برمی‌گشت به لارک. مثل موج‌ها که هی می‌رفتند و می‌آمدند. هی می‌آمدند و می‌رفتند. هم توی دریا هم توی سر مَدو. انگار چیزی را گم کرده باشند.
لارک. جزیرۀ پدری. جزیرۀ خودش.
مادرش گوجه‌فرنگی می‌کوبید. علف‌های کوهی می‌کوبید. روی ورم می‌گذاشت. هر روز. صبح. ظهر. شب. دستِ مَدو زیر آن دسته‌گیاهِ کوبیده‌شده مانده بود و مَدو نمی‌دانست این دستِ اوست یا دستِ زمین است، دستِ جزیره است، دستِ خاکِ لارَک که او را پس نمی‌داد.
ورم رفت. خارش رفت. پاها دچار شدند.
*
چرا پاها؟ این را مَدو بعدها -خیلی بعدها، وقتی دیگر می‌دانست چه بوده- فهمید. باد از پا می‌گیرد. اول می‌خواهد. پاها را می‌گیرد و می‌بیند که حالا کجا می‌روی. مَدو به یاد آورد که پدر او را با طناب لنگر بسته بود و او را در اتاق انباری حبس کرده بود تا با بچه‌های محل بازی نکند.
– یعنی این کبودی از همان موقع زیر پوست من بوده است و حالا سر برآورده است؟ مَدو زیر چشمی به پدر نگاه کرد. پیراهن پدر زیر آفتاب بوی ماهی مُتو می‌داد. مثل وقتی مادرش می‌خواست ماهیابه درست کند.
مَدو نمی‌توانست برود. لنجِ بزرگ‌تری آمد. خمیر. بندرخمیر. بندرِ آب‌وباد.
در بندرخمیر پاها خوب شدند. دندان درد گرفت.
این هم باز پرسش داشت، جوابی که مَدو نپرسید: وقتی نمی‌توانی بروی، چیزی می‌جوشد از دهانت. چیزی می‌خواهد فریاد بزند. دندانِ پایین. فکِ پایین. دردی که انگار از خودِ استخوانِ فک می‌آمد، از آنجا که کلام ساخته می‌شود.
– این درد هم یعنی زیر دندان‌های من بوده وقتی پدرم روزانه چند تا چپلاخ می‌زد توی گوشم. بعدش انگار سرم می‌شد لانۀ زنبور. آمُنۀ بیز.
برگشتند به لارک. جلوِ لالۀ گوشش را داغ کردند. داغ. پوست سوخت. درد ماند. فکِ پایین را هم داغ کردند. سه جا. چهار جا. درد ماند، صدایِ بیز ماند -در سرش، نه بیرون- صدایی که هنوز نمی‌آمد اما مَدو می‌دانست می‌آید.
دوبی. شَعبو او را برد دوبی. دنیای بزرگ‌تر. دکترهای بزرگ‌تر. دندان کشیدند. یکی. دردِ دندانِ بعدی آمد. کشیدند. سومی. سه دندان. خالی. سه جای خالی در دهانِ سیزده‌ساله. دهانش بوی ماهی گندیده می‌داد. پدر ترسید. برگشتند.
*
در لارک دیگر حرف‌هایش بی‌ربط شده بود. یعنی: حرف می‌زد. خیلی حرف می‌زد. اما هیچ‌کس نمی‌فهمید. یا شاید می‌فهمیدند و نمی‌گفتند. مادرش می‌نشست کنارش و گوش می‌داد، دستش را می‌گرفت، و مَدو حرف می‌زد و حرف می‌زد و حرف می‌زد -مثل کسی که دارد ترجمه می‌کند، از زبانِ آنها به زبانِ این‌ها، از دنیایِ آن‌طرف به دنیایِ این‌طرف. اما مترجم‌ها همیشه چیزی را گم می‌کنند. مادرش نمی‌فهمید.
– انگار کسی توی سرم نوار را برعکس گذاشته باشد. من کلمات را می‌گفتم، اما کسی سر در نمی‌آورد. مادرم یقین داشت که زار اومده توی رگ و پوستم و بعد توی مغزم و حالا از زبانِ «زار» دارم آفریقایی حرف می‌زنم. یعنی این دردها چی از جان می‌خواست؟ من تقاص چه چیزی را باید پس می‌دادم؟ شاید هم پدرم باید تقاص پس می‌داد. نمی‌دانم.
بردنِش به لارکِ کوهی. هوایِ بالاتر. سایۀ بیشتر. بادگیرِ بلند. فکر کرده بودند به خاطر گرما باید جای مدو را عوض کنند تا حالش بهتر شود، اما او هر جا می‌رفت زار را هم با خودش می‌برد. او شده بود مَرکبِ زار.
*
آن روز -آن روز که همه چیز عوض شد- مَدو زیرِ بادگیر نشسته بود.
صدا از دور آمد. دو ضرب. سه ضرب. صدایِ دهل.
لرز گرفتش. نه لرزِ سرما. لرزِ شناخت. چیزی در بدنش صدا را شناخت، قبل از آن‌که ذهنش بشناسد. برخاست که فرار کند. زمین خورد.
از آن روز: صدایِ گریه و زاری. همیشه. در گوشش. در هوا. در دیوارِ خانه. صدایی که از میانِ دریا می‌آمد یا از میانِ خودِ جزیره، از میانِ سنگ‌های کوهِ لارک که هزار سال در آفتاب مانده بودند.
و بعد: آنها. آمدند. از ما بهترون.
سیاه‌پوشیده. برخی بدون سر. برخی نصفه. همه چوب‌به‌دست. و چند نفرشان دهل‌های بزرگ داشتند، دهل‌هایی که پوستشان از چیزی کشیده شده بود که مَدو نمی‌خواست بداند از چه. و می‌آمدند. هر بار می‌آمدند. می‌گفتند: بیا. با ما بیا.
مَدو می‌خواست بگوید نه. می‌خواست بگوید بروید. زبانش نمی‌چرخید. همیشه. هر بار. زبانش بند می‌آمد. انگار آن چیزی که در دهانِ مَدو بود -آن سه جایِ خالی، آن سه دندانِ کشیده‌شده در دوبی- آن چیزی که در فکِ پایین داغ شده بود- انگار همۀ آنها با هم زبان را بسته بودند.
مَدو می‌ایستاد. آنها نزدیک می‌شدند. مَدو می‌ایستاد.
– مثل شب‌های بچگی که توی کپر خوابیده بودم و خواب می‌دیدم که پدرم دارد دنبالم می‌گردد تا با ترکۀ گز مرا بزند. بعد من توی خواب فرار می‌کردم و داد می‌زدم. داد می‌زدم. با صدای بلند. صدایم اما به کسی نمی‌رسید. فقط آرواره‌هایم تکان می‌خورد، اما صدایش در نمی‌آمد.
*
پیرزن‌های لارَک قرآن گذاشتند کنارِ بسترش. کارد گذاشتند. شمشیر. فلزِ سرد. کلامِ خدا. کمی بهتر شد. کمی. فقط وقتی دیگران بودند. وقتی تنها می‌ماند، آنها برمی‌گشتند. همان چوب‌به دست‌ها با لباس‌های سیاه.
یک شب: احساس کرد در لاشه‌اش هستند. نه بیرون. «داخل». در درون.
نعره کشید. ممتَد. تا صبح نعره کشید. شبِ بعد فرار کرد. از خانه فرار کرد. از کوچه‌ها گذشت. به قلعه رسید.
قلعۀ خراب‌شدۀ پرتقالی‌ها.
آنجا ایستاد. بالای دیوار. زیر پایش یک برکۀ سنگ و ساروجی بود. از آن بالا زوزه کشید. به سمتِ دریا زوزه کشید، به سمتِ افقی که تاریک بود و نمی‌شد دید. کجا آب تمام می‌شود و کجا آسمان شروع؟ همانجا.
پدر و مادر آمدند. همسایه‌ها آمدند. پایین آوردندش. زیر آن درخت بزرگ کُنار، کنار دیوار قلعه، پدر دستش را بست. پایش را بست. با طناب. پدری پسرش را با طناب می‌بست. قلعۀ پرتقالی‌ها بود و دریا بود و شب بود.
*
اینجا باید چیزی گفت دربارۀ پدرش.
– پدرم اعتقاد نداشت. به زار اعتقاد نداشت. به باد اعتقاد نداشت. به آن‌چه آمده بود روی آرنجِ من -در آن شبِ عروسی، در آن موسیقی، در آن لحظه‌ای که جوانی جوان است و کِل می‌کشند- اعتقاد نداشت.
گفته بود: «حتی اگر پسرم بمیرد، پیشِ بابا نمی‌برمش.»
این را گفت. و بعد طناب بست. یک سال و نیم طناب بست. هر روز صبح بست و هر شب بست و مَدو در طناب بود و آنها می‌آمدند و زبانِ مَدو بند بود و پدر می‌نشست، مراقب بود.
اما جزیره یک جزیره است. همسایه‌ها جمع شدند. گفتند: «اگر نگذاری و این بچه در بند تلف شود، به ژاندارمِ قشم خبر می‌دهیم تو کشته‌ایش.»
پدر طناب را باز کرد. دست‌های مَدو رها شد، کبود، باریک، با پوستِ چروکیده‌ای که بوی عرقِ خشکیده و نمکِ دریا می‌داد. دیگر نه دستِ پسربچه‌ای سیزده‌ساله بود و نه دستِ طلبه‌ای که صفحه‌های کتاب فقه شافعی را ورق بزند؛ دستی بود که «باد» در بندبندِ انگشت‌هایش خانه کرده بود. مادرش به باد باور داشت. به این که پسرش زاری شده.
بردندش پیشِ بابا احمد.
بابا احمد خانه‌ای داشت رو به جزرِ دریا. کپرِ گِلی، با بوی کندر و گَشت و نمِ تورهای خیس. نگاهی به چشم‌های ماتِ مَدو انداخت و سر تکان داد. گفت: «خاله! این باد صاف نیست. ناصاف است. سرکش است. توی خون نشسته.»
مَدو را بردند به حجاب. هفت شب و هفت روز، دور از چشمِ هر زن، دور از آفتاب، در تاریکیِ اتاقکی که جز روزنه‌ای باریک به آسمان نداشت. صبح‌ها تنش را با گِره‌کو و گلاب و روغنِ کنجد مالیدند. زیرِ پایش بُخور دود کردند. بوی عود و انزروت و کُندر سیاه، هوای دم‌کرده را چنان سنگین کرد که نفس کشیدن عینِ مکیدنِ خاکستر بود. مَدو در حجاب ماند، با چشم‌هایی خیره به تیرک‌های چوبیِ سقف، در سکوتی که فقط گاهی با صدای ساییده‌شدنِ باقیِ دندان‌هایش به هم می‌شکست.
شبِ هفتم، شبِ بازی بود.
اهلِ هوا آمدند. دایره زدند گردِ اتاق. زن و مرد، با سرهای بسته در پارچه‌های سفید و سرمه‌ای. بوی بخور بلند شد. شمع‌ها را در گوشه‌ها روشن کردند، روشناییِ لرزانی که سایه‌ها را روی دیوارِ کاه‌گلی دراز و خمیده می‌کرد.
سفره پهن شد. ریحان و تخم‌مرغ و گندم و کاسه‌ای از شیرینیِ محلی. بابا احمد نشست سرِ میدان. خیزران را به زمین کوبید. دو ضربه بر سینۀ دهلِ گپ نشست: دُم… دُم… دُم… دُم…
بعد دهلِ کَسِر جواب داد. بعد پیپ.
صداها بالا رفت. «مودّه» خواندند. شعرهایی از زبانِ دریا، کلماتی گُنگ که ریشه در خاکِ زنگبار و سواحلِ مَکوران داشت.
مَدو وسطِ میدان نشسته بود، سرش پوشیده در چادرِ سفید. با اولین ریتمِ تندِ دهل‌ها، شانه‌هایش تکان خورد. لرزش از ساقِ پا دوید تا بالا، تا گردن، تا شقیقه‌های داغ‌خورده.
ناگهان کالبدش کش آمد. سرش مثلِ شاخه‌ای در بادِ شمال تاب خورد. زنبورهای سیاه توی سرش وِزاوِز کردند. چادر از سرش افتاد. چشم‌هایش برگشته بود، سفیدیِ چشمْ گود افتاده در نورِ شمع. تنش را به جلو پرتاب کرد و کفِ دست‌ها را کوبید به زمینِ خاکی.
بابا احمد با خیزران روی زمین زد: «حاضر باش! کیستی؟ نامت چیست؟ از کدام دریایی؟»
از گلویِ تنگِ مَدو، نه صدای خودش، که غرشِ کلفت و خَش‌داری بیرون زد. صدایی زنانه و پیر، پیچیده در صفیرِ باد:
«من از ساحلِ مُمباسا آمده‌ام… هفت سال در راه بوده‌ام… این مَرکب مالِ من است.»
بابا احمد پرسید: «چه می‌خواهی تا رهایش کنی؟ حقت چیست؟»
«خون می‌خواهم. خیزرانِ بندبند می‌خواهم. پیراهنِ حریرِ سرخ می‌خواهم. اگر ندهید، جانش را می‌کشم بیرون، می‌ریزم توی موج.»
دهل‌ها تندتر کوبیدند. دُم… دُم… دُم… دُم… دُم… دُم…
اهلِ هوا سر چرخاندند، تنها به چپ و راست تا می‌شد. دُم… دُم… دُم… دُم… . مَدو نعره کشید، چهار دست‌وپا روی خاک غلت زد، خاک را چنگ زد و به سر و صورت کشید. صدای زار زدنش با صدای دهل‌ها در هم آمیخت. دُم… آ‌ی‌ی… دُم… آخ… دُم… وا‌ی‌ی… وای… دُم… دُم… دُم…
زن‌ها یک طرف نشسته بودند و مردها یک طرف. اهلِ هوا دوباره با چشم‌های بسته سر چرخاندند. تنها به چپ و راست تا می‌شد.
مَدو باز نعره کشید. باز چهار دست‌وپا روی خاک غلت زد، خاک را چنگ زد و به سر و صورت کشید. باز هم صدای زار زدنش با صدای دهل‌ها در هم آمیخت. دُم… آی… دُم… آخ… دُم… وای… وای… دُم…
بابا احمد قدحی از خونِ نذر جلو آورد. سرِ پسر را جلو کشیدند. باد، در قالبِ تنِ تکیدۀ پسر، سر در قدح فرو برد.
ساعت ها گذشت. شب از نیمه گذشت و رسید به نمِ صبحگاه. بابا احمد دعا خواند، رهن گرفت، عهد بست، باد را زیر کرد و قسم داد تا سالِ دیگر در همین ماه، سراغِ این لاشه نیاید.
با آخرین ضربۀ کُندِ دهل، مَدو مثلِ طنابی که ناگهان بریده شود، روی خاک افتاد. بی‌حرکت. خیسِ عرق و خاکستر. از دهانش کف می‌زد بیرون و مثل شتر با لب‌هایش صداهای عجیب و غریب می‌داد بیرون.
آفتاب که بالا آمد، جزیرۀ لارک همان سنگستانِ ساکتِ همیشگی بود. آبِ دریا آرام و لاجوردی می‌زد به صخره‌ها.
مَدو چشم باز کرد. تنش کوفته بود، استخوان‌هایش چنان درد می‌کرد که انگار از بلندیِ قلعۀ پرتغالی‌ها پرت شده باشد روی ریگ‌ها. کنار همان کناری که دست و پایش را بستند. اما آن سنگینیِ وهم‌آلود از سینه‌اش رفته بود. نگاهش به پدر افتاد که کنارِ درگاه، تکیه زده به دیوار، سر در میانِ دو دست می‌گریست.
زار زیر شده بود و دیگر صدای زاری مَدو شنیده نشد. سال‌ها گذشت. مَدو زن گرفت، کَپر ساخت. مردم حالا او را محمد صدا می‌کردند. بزرگ شده بود و شد کدخدای جزیره. شال بست و میانِ مردم نشست. اما هر بار که بادِ ناصافی از جنوب بلند می‌شود، وقتی هوا دم می‌کند، هوا شرجی می‌شود و بوی کُندرِ سوخته از کوچه‌ای در محله می‌آید، ناگهان دستش را می‌برد سمتِ آرنجِ راست. انگشت می‌کشد روی بندِ استخوانش.
هنوز جای آن زخم خارش دارد. می‌داند باد نرفته است، فقط در گوشه‌ای از گوشت و پی، آرام و کمین‌کرده، خوابیده است و با هر ضربۀ گنگِ موج به تنۀ لنج‌ها، نبض می‌زند.
محمد خودش را خاراند و گفت:
– فقط دو چیز را نمی‌دانم که چی شد: یکی آن همه زنبورِ سیاه که توی سرم وِزاوز می‌کردند، و یکی دیگر آن پیراهن حریر سرخ که بابا احمد از ما برای زار طلب کرد، کجا رفتند؟
پایان داستان اول
داستان دوم
عباس حمومی
هوا دم داشت. از آن دم‌کرده‌های اول صبح آذرماه که نفس را در سینه نگه می‌دارد. هنوز شب از کوچه‌های دروازه نرفته بود که کَرَم، سطل نفت و چوب‌های خشک را برداشت و راه افتاد طرف حمام محلهٔ برق روز. همان جایی که الان ادارۀ اوقاف گراش است. کرم شاگرد حمام بود و هر شب، پیش از آن‌که مشتری‌های صبح برسند، باید زیر خزینه آتش می‌گذاشت تا آب گرم شود. عباس حمومی می‌گفت اگر آب به وقتش گرم نباشد، مشتری هم که چیزی نگوید، حمام از رونق می‌افتد.
کرم چهل سال بود که پاهای مردم را می‌شست، کیسه می‌کشید و چرک پاشنه‌ها را با دست می‌گرفت. پای مرد و زن و بچه از زیر آب و کف بیرون می‌آمد و دوباره در آب فرو می‌رفت. هیچ‌وقت به پاهای خودش نگاه نمی‌کرد. نه از خجالت، نه از ترس، عادتش نبود.
در خانه هم بوی حنا همیشه به مشام می‌رسید. زنش حتی در گرمای تابستان جورابش را در نمی‌آورد و دامن بلندش را تا روی پاها می‌کشید. کرم یک بار پرسیده بود چرا با این همه گرما پاهایش را می‌پوشاند. گفته بود: «پا، ناموس آدمه.» و کرم دیگر نپرسیده بود.
به حمام که رسید، چند تقه به در چوبی زد. صدای عباس از داخل آمد:
«کیه؟»
«منم.»
«در بازه.»
کرم در را هل داد. عباس با پیه‌سوزی در دست از دالان بیرون آمد. نور زرد روی سر تاسش افتاده بود و سایه‌اش تا دیوار کشیده می‌شد.
گفت: «دیر کردی، کرم. کارگرها صبح زود میان.»
کرم سطل نفت را نشان داد.
«همه‌چی آوردم.»
عباس چیزی نگفت. پیه‌سوز را بالا گرفت و راه افتاد. کرم از سربینه گذشت. کاشی‌های فیروزه‌ای دیوار، نقش‌هایی داشتند که در نور لرزان، انگار از جای خود تکان می‌خوردند. موجوداتی با دست‌های بلند و پاهای باریک، دهان‌های باز و سرهای بی‌مو. از بچگی همین نقش‌ها را دیده بود، اما هیچ‌وقت به آنها عادت نکرده بود.
سید نبی، پیرمردی که عصرها کنار دکان نانوایی می‌نشست، یک بار برایش گفته بود که بعضی از این نقش‌ها صورت ایشومردمو است. کرم آن روز خندیده بود. سید نبی نخندیده بود. دستش را روی زانوی کرم گذاشته و گفته بود: «تو بخند. فقط شب که شد، حواست به پاهات باشه.»
از آن وقت، کرم هر وقت نام ایشومردمو را می‌شنید، یاد دست استخوانی سید رسول می‌افتاد، دستی که همیشه بوی توتون می‌داد.
عباس پیه‌سوز را روی طاقچه گذاشت و گفت: «برو ببین زیر خزینه چقدر آتیش مونده.»
کرم سرک کشید. خاکسترها سرد بودند. خم شد تا چوب‌ها را مرتب کند. همان وقت صدای خش‌خش تیغ روی چرم از گرمخانه آمد.
سرش را بالا آورد.
«عباس، کسی اومده؟»
عباس که داشت از سربینه بیرون می‌رفت، برگشت.
«کی بیاد این وقت شب؟ زود باش کارت رو بکن.»
کرم چراغ را برداشت و وارد گرمخانه شد. بخار روی سنگ‌ها نشسته بود و آب از دیوارها پایین می‌آمد. پشت ستون کنار خزینه، مردی نشسته بود و تیغی را روی چرم می‌کشید. روپوش سفید چرک‌مرده‌ای به تن داشت، همان روپوشی که کرم بارها در بهداری دیده بود.
آقای خوشحال بود، آمپول‌زن بهداری.
کرم ایستاد.
«سلام، آقا.»
خوشحال سرش را بلند کرد.
«سلام کرم. بیا جلو. صورتت رو اصلاح کنم.»
کرم به در پشت سرش نگاه کرد. کسی نبود. خوشحال تیغ را دوباره روی چرم کشید. صدای خش‌خش در گرمخانه پیچید.
کرم گفت: «من باید خزینه رو روشن کنم.»
«روشن می‌کنی. اول بیا صورتت رو اصلاح کنم. فردا صبح که کارگرها اومدن، وقت نداری.»
کرم نمی‌دانست چرا حرفش را پذیرفت. شاید به این دلیل که خوشحال را از سال‌ها پیش می‌شناخت. آمپول به بچه‌های تب‌دار می‌زد، زخم‌ها را می‌بست و گاهی برای خودش هم نسخه می‌نوشت. آدمی بود از همین شهر، با همان سبیل باریک و صدای خش‌دار.
روی چهارپایه نشست. خوشحال حوله‌ای دور گردنش انداخت و با کف دست، صورتش را خیس کرد. بعد کرم را به سمت خودش کشید تا سرش را روی زانوی او بگذارد.
تیغ سرد به گونهٔ کرم خورد.
چشم‌هایش را بست، اما صدای خش‌خش قطع شد. تیغ نزدیک گوشش ایستاد.
کرم چشم باز کرد.
لنگ خوشحال بالا رفته بود. زیر آن، شکمی برآمده و ناف گردی دیده می‌شد. نگاه کرم پایین‌تر رفت، از زانوهای لاغر و پرمو گذشت و روی دو سُم سیاه ایستاد. سُم‌ها برق می‌زدند، چنان واکس‌خورده که نور پیه‌سوز رویشان خط انداخته بود.
کرم خواست سرش را از روی زانوی خوشحال بردارد. دست مرد روی پیشانی‌اش نشست.
«تکون نخور. تیغ دستمه.»
کرم به در نگاه کرد. فاصله‌اش تا در سه قدم بود، اما پاهایش فرمان نمی‌بردند. تیغ دوباره روی چرم کشیده شد. خوشحال سرش را پایین آورد و گفت:
«سید نبی هنوز قصه می‌گه؟»
کرم زبانش را روی لب خشکیده‌اش کشید.
«تو… از کجا می‌دونی؟»
«از همون‌جا که می‌دونم تو هر شب میای اینجا، کرم.»
خوشحال تیغ را نزدیک گلویش گرفت. تیغه زیر نور برق زد.
«چهل ساله پای مردم رو می‌شوری. یک بار به پای خودت نگاه کردی؟»
کرم خواست جواب بدهد، اما آب خزینه به جنبش درآمد. موجی از یک طرف به طرف دیگر رفت و به سنگ لبه خورد. صدای آب در فضای بسته پیچید.
خوشحال دستش را از روی پیشانی کرم برداشت.
«بلند شو. مهمون داریم.»
کرم از جا بلند شد. تیغ هنوز در دست خوشحال بود. پشت سرش صدایی از سمت نوره‌خانه آمد، صدایی کشیده و گرفته، انگار کسی از ته چاه حرف می‌زد: «بگو اومدیم! بگو مگر سر آوردین یا زائو دارین؟»
کرم به خوشحال نگاه کرد. خوشحال لبخند زد و تیغ را روی چرم کشید.
«جواب بده، کرم.»
«چی بگم؟»
«همونی که گفت.»
کرم دهان باز کرد، اما صدایی بیرون نیامد.
از خزینه بخار بلند شد. اول یک کلاه‌نمدی سیاه از آب بیرون آمد، بعد سر دیگری. مردها یکی‌یکی از آب بالا آمدند و دور خزینه ایستادند. برهنه بودند و کلاه‌نمدی‌هایشان را از سر برنداشته بودند. آب از شانه‌ها و شکم‌هایشان پایین می‌ریخت. هیچ‌کدام حرف نمی‌زدند. فقط به کرم نگاه می‌کردند.
یکی از آنها پایش را از آب بیرون گذاشت. سُم سیاهش روی سنگ خیس نشست.
کرم عقب رفت. پشتش به ستون خورد.
خوشحال گفت: «نترس. این‌ها از خودمونن.»
مرد کوتاه‌قدی از کنار خزینه جلو آمد. سبیل‌هایش آب‌چکان بود. سرش را به طرف کرم خم کرد.
«تو هم از خودمونی، نه؟»
کرم نتوانست جواب بدهد.
مرد لبخند زد. دندان‌هایش کوتاه و زرد بود.
«پس چرا این‌قدر رنگت پریده؟»
کرم نگاهش را از صورت او گرفت و به پاهایش دوخت. دو سُم سیاه، براق و واکس‌خورده.
خوشحال گفت: «من که اینجا خونه‌مه، کرم.»
بعد پایش را روی سنگ گذاشت.
تق … تق … تق … تق.
صدای سُم در گرمخانه پیچید.
تق … تق … تق … تق.
کرم دوید. از کنار خزینه گذشت، به سربینه رسید و حوله‌ای را که روی نیمکت بود، با آرنج کنار زد. در را باز کرد و به کوچه پرید. لنگش دور کمرش شل شده بود. بخار از پوستش بلند می‌شد و باد سرد آذرماه به تن خیسش می‌خورد. سگ‌های کوچه از جا بلند شدند. یکی پارس کرد و دنبالش دوید. کرم از کنار دیوارها گذشت. می‌توانست به طرف محلهٔ علمدار برود، جایی که مردم برای نذر و دخیل و پناه گرفتن می‌رفتند. اما پایش او را به کوچهٔ دروازه کشاند. شاید می‌خواست به خانه برسد. شاید می‌خواست از جایی فرار کند که اسمش را بلد بود. وقتی به در خانه رسید، دستش آن‌قدر می‌لرزید که نتوانست چفت را باز کند. با شانه به در کوبید. زنش از داخل بازش کرد.
کنار سماور نشسته بود. قند را در استکان می‌انداخت و با قاشق هم می‌زد. دامن بلندش روی پاها افتاده بود. بوی حنا از اتاق می‌آمد.
کرم وارد شد و در را بست.
«من جن دیدم.»
زنش قاشق را از استکان بیرون آورد.
«چی دیدی؟»
«توی حمام. آقای خوشحال… مشدی مصیب… همه سُم داشتن.»
زن سرش را بالا آورد.
«وا! چه حرف‌ها می‌زنی کرم! مگه تا حالا سُم ندیدی؟»
کرم به او خیره ماند. زن استکان را کنار سماور گذاشت و دامنش را روی پاهایش جمع کرد.
«چی شده؟»
کرم یک قدم عقب رفت.
زن گفت: «بیا بشین. تنت خیسه.»
اما کرم به پاهای او نگاه می‌کرد. دامن کمی کنار رفته بود. زیر آن، یک جفت سُم بزرگ و پهن دیده می‌شد، سیاه نبودند. حنای تازه رویشان نشسته بود و میان شیارها رنگ تیره‌تری داشت.
زن متوجه نگاهش شد. دامن را پایین کشید.
«چرا به پای من نگاه می‌کنی؟»
کرم چیزی نگفت.
«برو لباست رو عوض کن. سرما می‌خوری.»
صبح، بچه‌ها دور سفره نشسته بودند. زنش آبگوشت را در کاسه‌ها می‌کشید. بوی نخود و لیمو عمانی در اتاق پیچیده بود. کرم از شب قبل چیزی نخورده بود، اما دستش به قاشق نمی‌رفت.
گربه‌شان از حیاط آمد تو. از کنار دیوار گذشت و خودش را به سفره رساند. یکی از بچه‌ها تکه‌ای نان برایش انداخت. گربه بو کشید و بعد سرش را بلند کرد.
کرم به چشم‌هایش نگاه کرد.
سید نبی می‌گفت ایشومردمو گاهی به شکل گربه در می‌آید. یک بار، کنار دکان نانوایی، گربه‌ای سیاه از زیر نیمکت بیرون آمده بود و سید نبی با دیدنش پاهایش را روی پله جمع کرده بود. کرم آن روز خندیده بود. پیرمرد چیزی نگفته بود، فقط تا رفتن گربه، چشم از پاهایش برنداشته بود.
کرم قاشق را زمین گذاشت.
گربه یک پنجه روی سفره گذاشت.
کرم آهسته پرسید: «دیشب کیسه کشیدی یا با همون سُم‌ها اومدی؟»
زنش سرش را بلند کرد. بچه‌ها دست از خوردن کشیدند.
گربه سبیل‌هایش را تکان داد. بعد نشست و با پنجه‌اش گوشش را خاراند.
کرم به خودش گفت که گربه فقط گربه است. حیوانی بود که از وقتی حانیه کوچک بود در خانه زندگی می‌کرد. گاهی کنار سماور می‌خوابید، گاهی از دیوار بالا می‌رفت و گاهی روی سفره می‌آمد. هیچ‌کدام از این کارها نشانهٔ چیزی نبود.
گربه دهان باز کرد: «همه از اقوام جعفرخان جنی هستیم، کرم!»
صدایش نازک بود، اما ته آن خش‌دار می‌شد، همان صدای آقای خوشحال.
«نترس!»
بچه‌ها خندیدند. کوچک‌ترشان دست زد و گفت: «دوباره بگو!»
گربه از روی سفره پرید و روی شانهٔ کرم نشست. پنجه‌هایش به گردن او چسبید. کرم تکان نخورد. چشمش به پنجه‌ها بود، چهار انگشت باریک و ناخن‌هایی که در پوست شانه‌اش فرو می‌رفتند.
زنش کاسهٔ آبگوشت را جلو کشید.
«بخور کرم. نذری مسجد دروازه‌ست. سرد می‌شه.»
کرم آرام گربه را از شانه‌اش کنار زد. گربه روی زمین پرید و به طرف حیاط رفت. بچه‌ها دنبال آن دویدند و فریاد زدند: «آقای خوشحال! آقای خوشحال! بیاین ناهار بخورین!»
صدای خنده‌شان در حیاط پیچید.
کرم پاهایش را زیر سفره جمع کرد. انگشت‌هایش را به هم فشرد و زانوهایش را بالا کشید. زن کاسه را نزدیک‌تر آورد. بوی حنا با بوی آبگوشت درهم آمیخته بود.
کرم به پاهایش نگاه نکرد، مثل همیشه.
پایان داستان دوم
داداملاکه
آن شب من هلش دادم. امیرعلی خجالتی بود. نه آن خجالتی که آدم می‌گوید و منظورش کم‌حرفی است -خجالتی از آن نوع که انگار از خودش عذرخواهی می‌کرد. وقتی جواب می‌داد، اول نگاه می‌کرد که کسی نشنود. وقتی می‌خندید، دستش جلو دهانش می‌رفت. این نوع آدم‌ها در گراش -در هر جایی- مثل یک دعوت‌نامه بودند؛ دعوت‌نامه برای اینکه دستشان بیندازی.
من اول شروع کردم. بعدها جواد هم یاد گرفت. بعد محمد، مهدی، پارسا، مرتضا. ما شش نفر بودیم و او یک نفر بود و خجالتی بودنش این فاصله را پهن‌تر می‌کرد. یک کلمه اشتباه می‌گفت، یک بار با لحن غلط وارد بحث می‌شد، یک نظر می‌داد که کسی نخواسته بود – و بعد نیم‌ساعت مسخره‌اش می‌کردیم. خندیدنش از همه بدتر بود. با ما می‌خندید. انگار فکر می‌کرد اگر بخندد، دیگر طرف ما است.
مادرم داداملاکه را ظهرهای تابستان برایم تعریف می‌کرد: «می‌خوای بری بیرون؟ داداملاکه توی آب‌انباره. هفت تا دست داره. هشت تا. تاریکه توش و آب سرده و اگه پات به لبه برسه، می‌کشتت پایین.»
این را نه یک بار که ده بار شنیده بودم. تصویرش در ذهنم مانده بود: موجودی که در سکوتِ آبِ سیاه منتظر نشسته، انگشتانِ باریکش از سطح بالا می‌آید. مادرها در گراش این را به بچه‌هایشان می‌گفتند تا ظهر نروند بیرون، تا نپرند توی آب‌انبارهای قدیمی که لبه‌هایشان لغزنده بود و کسی صدایت را از ته نمی‌شنید. حفاظت بود. افسانه‌ای برای نگه‌داشتن بچه‌ها. همان افسانه را آن شب استفاده کردیم. فقط برعکس.
سوار پیکانِ وانتیِ مرتضا شدیم. امیرعلی آخرین نفر رسید، سرش پایین، دست توی جیب. پارسا داد زد: «بالاخره اومد آقا امیرعلیِ خجالتی!»
خندیدیم. امیرعلی هم خندید. همان‌طور که همیشه می‌خندید.
کنارم نشست. مسیر یک ساعتی بود توی جادۀ چک‌چک که مرتضا مثل کف دستش می‌شناخت. یک بار امیرعلی گفت: «تا کِیه؟» گفتم: «چیه مرد، ترسیدی؟» خندیدم. او هم خندید.
می‌دانستم شنا بلد نیست. همه می‌دانستیم. این را آن شب به خودمان نگفتیم. اما می‌دانستیم.
آتش از شاخه‌های خشک گز روشن کردیم. بوی آبِ راکد و لجنِ کهنه از دهانه برمی‌خاست – بوی آبی که سال‌ها زیر سقف سنگی مانده بود. من آن بو را می‌شناختم. از بچگی می‌شناختم و می‌ترسیدم.
امیرعلی دورتر نشسته بود. زانو بغل کرده بود و به آب سیاه پایین نگاه می‌کرد.
مهدی گفت: «چرا نمیای اینجا؟»
جواب نداد.
مرتضا اول پرید. بعد محمد. بعد پارسا با یک چرخش در هوا. آب با صدای بمی دهان باز کرد و بست. موج‌ها به دیوار ساروجی خوردند و برگشتند.
«امیرعلی! بیا دیگه!»
بلند شد. دو قدم به لبه نزدیک شد. یک قدم عقب رفت.
گفت: «من شنا بلد نیستم.»
صدایش لرزش داشت. نه از سرما.
جواد از آب داد زد: «مرد باش!» محمد خندید. من رفتم کنارش ایستادم.
گفتم: «داداملاکه فقط جاهایی می‌ره که آدم تنها باشه. الان که ما هستیم کاری نداره.»
به چشمانم نگاه کرد. یک لحظه. همان لحظه‌ای که حالا سی سال است باهاش زندگی می‌کنم.
دقیقاً نمی‌توانم بگویم چه اتفاقی افتاد. می‌توانم، اما نمی‌گویم، چون سی سال است به خودم گفته‌ام «دقیقاً نمی‌دانم» و حالا خودم هم گاهی باور می‌کنم. این را می‌دانم: پاشنه‌ام به شانه‌اش خورد. با فشار. یک بار.
صدایش را شنیدم. آن جمله‌ای که نیمه ماند: «خدا لع….»
بعد صدای آب.
پانزده ثانیه. سی ثانیه.
مرتضا گفت: «چرا نمیاد بالا؟»
«رفته غوص.» من گفتم.
صدایم را می‌شنوم. آرام بود. این را هیچ‌وقت نمی‌توانم توضیح بدهم. آن سکوتِ درونم.
یک دقیقه گذشت.
صدا از اعماق آمد. نه جیغ. خرخرِ آبِ توی ریه بود. بعد یک دست از تاریکی بیرون زد، کنار اولین پله‌های سنگی پایین – همان «پاکنه» که قدیم برای برداشت آب استفاده می‌کردند. ناخن‌ها روی سنگ می‌کشیدند.
صدایشان مثل خش‌خش کاغذ بود.
سرش بیرون آمد.
یک نفس کشید. از آن نفس‌ها که تمام بدن پشتشان است. چشم‌هایش را باز کرد. به من نگاه کرد. نزدیک‌ترین نفر به دهانه، من بودم. کنار لبه ایستاده بودم و دستم می‌توانست برسد. پاشنه‌ام برای بار دوم فرود آمد.
آن شب داداملاکه را دیدم. یا خودم را قانع کردم که دیدم.
از پشت سر جواد -در آن مه برآمده از سطح آب- قدی به بلندای گنبد، موهایی از خزه، هشت دست که از تاریکی آمدند. این را به همه گفتم. این را سال‌ها باور کردم. اما مادرم داداملاکه را ساخته بود تا من نروم توی آب‌انبار و غرق نشوم. برای حفاظت از بچه‌هایشان. من از داداملاکه استفاده کردم تا پنهان کنم که بچه‌ای را توی آب‌انبار انداختم.
ساعت‌ها بعد، خورشید از بیابان بالا آمد. نیروهای امداد با چنگک‌های آهنی رسیدند. جسد را بالا کشیدند. چشم‌هایش باز بود. هیچ خراشی از چنگال هیچ موجودی نداشت.
مادرش وقتی رسید زانو زد کنارش و موهایش را شانه کرد -با انگشت، آرام، مثل وقتی بچه خوابش می‌برد.
…
سرهنگ باز پرسید: «چی شد؟»
باز گفتم: «داداملاکه بود. همه دیدیم.»
دفترش را بست. خودکار را گذاشت روی میز. یک لحظه به پنجره نگاه کرد – به خیابان پایین که بچه‌ها داشتند بازی می‌کردند.
گفت: «مادرم می‌گفت بابام خجالتی بود. می‌گفت بچه‌ها باهاش شوخی می‌کردند.»
دستم یخ کرد.
بازجو پرسید: «بالاخره چی شد؟»
گفتم: «داداملاکه بود. همه دیدیم.»
باور کردند. جواد باور کرد. مهدی باور کرد. پارسا باور کرد. مرتضا و محمد باور کردند. شاید واقعاً دیده بودند. شاید من آن قدر مطمئن گفتم که دیدنشان هم شکل گرفت.
سی سال گذشته. بعضی شب‌ها صدای آن نفس عمیق را می‌شنوم – آن نفس بریده‌ای که از ته آب انبار برخاست و بعد قطع شد. و بعد صدای دست و پاهایی که در آب شلپ شلپ می‌کردند. ده بار!
مادرم هشت تا دست برای داداملاکه گفته بود.
من دو تا پا داشتم. کافی بود.
پایان داستان سوم
